Άγγελος Ζαβολάκης: Ο ρόλος του αθλητικού δικαίου σε έναν αθλητισμό που αλλάζει

O Άγγελος Ζαβολάκης είναι Δικηγόρος, μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, απόφοιτος του μεταπτυχιακού προγράμματος στο Διεθνές Αθλητικό Δίκαιο (Master in International Sports Law, ISDE Madrid), μέλος της συντακτικής επιτροπής του επιστημονικού περιοδικού «Αθλητισμός & Δίκαιο». Έχοντας αποκτήσει εργασιακή εμπειρία σε τομείς του διεθνούς αθλητικού δικαίου σε δικηγορικές εταιρείες σε Ισπανία, Ελβετία και Γερμανία και έχοντας εργαστεί για χρόνια ως εσωτερικός νομικός σύμβουλος σε διεθνή (International Teqball Federation) αλλά και σε εθνικό αθλητικό φορέα (ΕΣΑΚΕ), δραστηριοποιείται σήμερα ως ανεξάρτητος επαγγελματίας, παρέχοντας νομικές συμβουλές και υποστήριξη σε δικηγορικές εταιρείες της Ελλάδας και του εξωτερικού, αθλητικούς φορείς, επαγγελματίες και ερασιτέχνες αθλητές, αθλητικούς συλλόγους και αθλητικούς διαμεσολαβητές.

SB: Κύριε Ζαβολάκη, πώς ξεκίνησε η δική σας διαδρομή στο δίκαιο και τι ήταν αυτό που σας έκανε να στραφείτε τελικά στο αθλητικό δίκαιο;

Α. Ζαβολάκης: Η διαδρομή μου στο δίκαιο ξεκίνησε με την εισαγωγή μου και τις εν γένει σπουδές μου στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης περίπου πριν από δεκαεπτά χρόνια!  Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου υπήρχε διαθέσιμο ένα μάθημα γενικής επιλογής, το Δίκαιο Αθλητικών Ανωνύμων Εταιρειών, το οποίο επέλεξα και παρακολούθησα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αυτό αποτέλεσε μια πρώτη επαφή μου με το αντικείμενο και θεωρώ ότι με παρακίνησε να εξετάσω τη πιθανή περαιτέρω ενασχόλησή μου. Επιπροσθέτως, παρακολουθούσα από νεαρή ηλικία με ιδιαίτερο ενδιαφέρον όλο το φάσμα του επιχειρείν (business) γύρω από τον αθλητισμό, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, και επιθυμούσα πολύ να ασχοληθώ με αυτό από τη νομική του κυρίως σκοπιά λόγω και των σπουδών μου. Με την αποφοίτησή μου από τη σχολή και κατόπιν ολοκλήρωσης της απαιτούμενης πρακτικής άσκησης ασκούμενου δικηγόρου, αναχώρησα για την Ισπανία και τη Μαδρίτη, όπου συμμετείχα σε δια ζώσης μεταπτυχιακό πρόγραμμα σχετικά με το Διεθνές Αθλητικό Δίκαιο.

- Advertisement -

SB: Όταν μιλάμε για “αθλητικό δίκαιο”, τι ακριβώς εννοούμε με απλά λόγια; Είναι ένας ξεχωριστός κλάδος ή ένα «μωσαϊκό» κανόνων από το εργατικό, το εμπορικό και το διοικητικό δίκαιο;

Α.Ζ.: Αυτή η ερώτηση απαιτεί μια απάντηση, η οποία θεωρώ δεν είναι και τόσο εύκολο να δοθεί ορθά και με ακρίβεια με «απλά λόγια» και σε λίγες γραμμές. Πολύ συνοπτικά,  πιστεύω ότι αποτελεί περισσότερο το δεύτερο, δηλαδή ένα «μωσαϊκό» κανόνων προερχόμενων από διάφορα επιμέρους δίκαια, όπως ενδεικτικά, το εργατικό, το εμπορικό, το διοικητικό, το δίκαιο των συμβάσεων, τον εν ισχύ εθνικό αθλητικό νόμο, το δίκαιο των κανονισμών των διεθνών και εθνικών αθλητικών φορέων του εκάστοτε αθλήματος, το δίκαιο της ΕΕ, το εθνικό και διεθνές δίκαιο της διαιτησίας, εφαρμοζόμενα αναλόγως ανά περίπτωση.

SB: Πολλές φορές οι δικαστικές αποφάσεις στον αθλητισμό φαίνονται δύσκολες στην κατανόηση για τον μέσο φίλαθλο. Ποιος είναι ο ρόλος του αθλητικού δικηγόρου στο να “μεταφράζει” αυτές τις αποφάσεις σε κατανοητή γλώσσα;

Α.Ζ.: Γενικότερα πιστεύω ότι οι δικαστικές αποφάσεις φαίνονται δυσνόητες για τον απλό κόσμο. Έτσι δε θα μπορούσαν να αποτελέσουν εξαίρεση και οι δικαστικές αποφάσεις στον αθλητισμό για τον απλό φίλαθλο. Τουναντίον! Λόγω και του έντονου ενδιαφέροντος που πολλές φορές αυτές επιφέρουν προκαλούν ευλόγως πολλά και διάφορα ερωτήματα. Όπως και ο κάθε δικηγόρος έτσι και ο «αθλητικός δικηγόρος» όπως αποκαλείται, οφείλει να εξηγήσει τα ευρήματα των εν λόγω αποφάσεων όσο πιο απλά και κατανοητά γίνεται, κάτι που αρκετά συχνά αποτελεί στην πράξη και για διάφορους λόγους ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα. 

SB: Για όσους δραστηριοποιούνται στο sports management και το sports marketing, τι σημαίνει στην πράξη το αθλητικό δίκαιο;

Α.Ζ.: Θα διαχώριζα την πρακτική σημασία του αθλητικού δικαίου για τους άνω επαγγελματίες. Για όσους ασχολούνται με το sports management, η καλή έως πολύ καλή γνώση και εικόνα του αθλητικού δικαίου για εμένα αποτελεί προαπαιτούμενο για την όσο το δυνατόν ορθότερη παροχή των υπηρεσιών τους και την αποφυγή πιθανών σημαντικών ή/και κάποιες φορές «μη αναστρέψιμων» αποφάσεων. Αυτό γιατί στην πράξη ο συγκεκριμένος τομέας ενασχόλησης με την αθλητική διοίκηση (sports management) εμπεριέχει και διέπεται, αν όχι εξ ολοκλήρου, σε ένα πάρα πολύ μεγάλο βαθμό, από τους ανά περίπτωση κανόνες και νομολογία του αθλητικού δικαίου.

Για όσους ασχολούνται με sports marketing, τουλάχιστον όσον αφορά την Ελλάδα και τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, ενώ για σκοπούς γενικότερης κατανόησης του αντικειμένου πάντα βοηθάει μια σχετικά καλή γνώση και εικόνα του αθλητικού δικαίου, θεωρώ ότι άλλοι γενικότεροι τομείς του δικαίου όπως ενδεικτικά το εμπορικό δίκαιο, προέχουν σε πρώτο επίπεδο τουλάχιστον, αποτελώντας στην πράξη γνώση σημαντικότερης πρακτικής σημασίας για το εν λόγω αντικείμενο.  

SB: Η υπόθεση Bosman θεωρείται σημείο καμπής για το ποδόσφαιρο ως αγορά. Αν τη βλέπαμε μέσα από το πρίσμα του sports management, πώς άλλαξε το μοντέλο διαχείρισης παικτών και συλλόγων;

Α.Ζ.: Η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου στην υπόθεση Bosman τον Δεκέμβριο του 1995 προκάλεσε μια τεράστια αλλαγή στη διαχείριση του αθλητισμού, μετατρέποντας τον κλάδο από ένα μοντέλο με έως τότε επίκεντρο τον ποδοσφαιρικό σύλλογο σε ένα μοντέλο με επίκεντρο τον παίκτη, δίνοντας στους παίκτες την ελευθερία του «free agent». Από σκοπιά διαχείρισης παικτών και συλλόγων, η απόφαση άλλαξε θεμελιωδώς τις στρατηγικές συμβολαίων και τον προγραμματισμό των επαγγελματικών συλλόγων ποδοσφαίρου, καθιερώνοντας ότι οι παίκτες στην επικράτεια της ΕΕ μπορούσαν να μετακινηθούν ελεύθερα σε νέους συλλόγους στο τέλος των συμβολαίων τους χωρίς transfer fee. Προηγουμένως, οι σύλλογοι μπορούσαν να απαιτήσουν αποζημίωση για τους παίκτες ακόμη και μετά τη λήξη των συμβολαίων τους, ουσιαστικά «κατέχοντας» τα δικαιώματα εγγραφής του παίκτη. Η απόφαση Bosman έθεσε τέλος σε αυτό, επιτρέποντας στους παίκτες να μετακινούνται ελεύθερα μετά τη λήξη του συμβολαίου τους.

Οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι δίνουν από τότε προτεραιότητα στις διαπραγματεύσεις για την πρόωρη επέκταση της χρονικής διάρκειας των συμβολαίων —συχνά ακόμη και 12-18 μήνες πριν από τη λήξη τους— για να αποφύγουν την πιθανή απώλεια παικτών, οδηγώντας σε μια πιο μακροπρόθεσμη και υπολογισμένη στρατηγική διαχείρισης των συμβολαίων. Ως εκ τούτου, ο ρόλος των διαμεσολαβητών ποδοσφαίρου (agents) έγινε κεντρικός στις διαπραγματεύσεις μεταξύ συλλόγων και παικτών. Οι σύλλογοι χρειάζονται πλέον εξειδικευμένα νομικά και εμπορικά τμήματα για να χειριστούν πολύπλοκες ρήτρες στα συμβόλαια των παικτών, στα δικαιώματα εικόνας τους (image rights), κλπ.

Η συχνότητα επίσης των μεταγραφών ως συνέπεια της Bosman δημιούργησε την ανάγκη καθιέρωσης των μεταγραφικών περιόδων (transfer windows). Στην ουσία η απόφαση στην εν λόγω υπόθεση διαμόρφωσε το διεθνές μεταγραφικό σύστημα στο ποδόσφαιρο όπως το γνωρίζουμε σήμερα! Χωρίς τα ευρήματα της Bosman θα μιλούσαμε για ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο μεταγραφών παικτών και κατά συνέπεια ένα εντελώς διαφορετικό μοντέλο διαχείρισης παικτών και συλλόγων από σκοπιά sports management.

SB: Υπάρχουν σύγχρονες υποθέσεις ή νομικές εξελίξεις που μέσω της νομικής οδού αναδιαμορφώνουν σήμερα το αθλητικό οικοσύστημα (μεταγραφές, συμβόλαια, financial fair play, χορηγίες);

Α.Ζ.: Ανά χρονικά διαστήματα εκδίδονται διάφορες αποφάσεις επί υποθέσεων αθλητικού δικαίου τα ευρήματα των οποίων επιφέρουν σημαντικές εξελίξεις οι οποίες αναδιαμορφώνουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό το διεθνές αθλητικό οικοσύστημα. Για παράδειγμα, η σχετικά πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ για την υπόθεση Diarra, επέφερε ήδη σημαντικές τροποποιήσεις σε προβλέψεις σχετικών άρθρων του Κανονισμού της FIFA σχετικά με την Ιδιότητα και Μεταγραφές Παικτών (FIFA RSTP), διαχωρίζοντας, πλέον, οριστικά τις τυχόν οικονομικές διαφορές από τα δικαιώματα εγγραφής των παικτών με σκοπό τη διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας των τελευταίων.

Παρόμοιες αποφάσεις με σημαντικό αντίκτυπο αποτελούν η απόφαση του Δικαστηρίου της ΕΕ σχετικά με την υπόθεση International Skating Union, η οποία, ενισχύοντας την εφαρμογή του δικαίου ανταγωνισμού της ΕΕ, επιβεβαίωσε ότι οι αθλητικοί φορείς δεν μπορούν να υιοθετούν κανόνες δυσανάλογους και περιοριστικούς για να προστατεύσουν τα δικά τους εμπορικά συμφέροντα, υποχρεώνοντας τους έτσι να υιοθετήσουν αντικειμενικούς, διαφανείς και χωρίς διακρίσεις κανόνες, περιορίζοντας παράλληλα την αποκλειστική αρμοδιότητα του CAS, καθώς και η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στην υπόθεση Semenya, επιβάλλοντας σε μελλοντικές αθλητικές διαιτησίες και ρυθμιστικούς φορείς αυστηρότερους ελέγχους τήρησης μη παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.  

SB: Η υπόθεση Doyen Sports είναι ένα αντίστοιχο παράδειγμα; Αν θέλετε περιγράψτε μας λιγο την υπόθεση.

Α.Ζ.: H υπόθεση Seraing (Doyen Sports) αποτελεί φυσικά ένα τέτοιο παράδειγμα, ίσως και το πιο πρόσφατο. Τo 2015, η FIFA απαγόρευσε υποχρεωτικά τη λεγόμενη ιδιοκτησία τρίτων μερών στο ποδόσφαιρο (Third Party Ownership (TPO)), απαγορεύοντας στην ουσία ορισμένες συμφωνίες περί χρηματοδότησης συλλόγων, οι οποίες θα είχαν ως αποτέλεσμα να επιτρέπουν σε τρίτα – εκτός ποδοσφαίρου μέρη – να επηρεάζουν θέματα σχετικά με την εργασιακή απασχόληση παικτών, τις μεταγραφές παικτών μεταξύ συλλόγων, την ανεξαρτησία του εκάστοτε συλλόγου στη λήψη των σχετικών αποφάσεων, τις πολιτικές που αυτός θα ακολουθεί ή ακόμη και τις επιδόσεις των ποδοσφαιρικών ομάδων του.

Τον Ιανουάριο του 2015, η Royal Football Club Seraing SA (Seraing), βελγικός επαγγελματικός ποδοσφαιρικός σύλλογος, συμβλήθηκε με την μαλτέζικη εταιρεία Doyen Sports για την πώληση προς την τελευταία μέρους των οικονομικών δικαιωμάτων (ενδεικτικά του δικαιώματος εγγραφής) τριών παικτών, τα δικαιώματα των οποίων ανήκαν στη Seraing. Κατόπιν, η FIFA αποφάσισε την επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων στον σύλλογο για την παραβίαση των κανόνων TPO, απαγορεύοντας στη Seraing την εγγραφή νέων ποδοσφαιριστών επί τέσσερις συναπτές μεταγραφικές περιόδους και επιβάλλοντας επιπλέον χρηματικό πρόστιμο. Αφού εξάντλησε όλους τους δικαιοδοτικούς μηχανισμούς προσφυγής εντός της FIFA, η Seraing άσκησε έφεση ενώπιον του CAS κατά της απόφασης της FIFA. Παράλληλα, η Seraing και η Doyen Sports προσέβαλαν τη νομιμότητα των σχετικών κανονισμών TPO της FIFA και ενώπιον των δικαστηρίων του Βελγίου, υποστηρίζοντας ότι οι TPO κανόνες της FIFA δεν είναι συμβατοί με το δίκαιο της ΕΕ. Ωστόσο, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο των Βρυξελλών αποφάσισε να μην εξετάσει την υπόθεση λόγω αναρμοδιότητας, απόφαση την οποία προσέβαλε ο σύλλογος ενώπιον του εφετείου των Βρυξελλών. Στο μεταξύ, το CAS εξέδωσε απόφαση επί της έφεσης του συλλόγου κατά της απόφασης της FIFA, με την οποία έκρινε ότι οι κανόνες της FΙFA σχετικά με τα TPO είναι συμβατοί με το δίκαιο της ΕΕ καθώς και με το ελβετικό δίκαιο, απορρίπτοντας την σχετική έφεση της Seraing. Η τελευταία άσκησε προσφυγή κατά της εν λόγω απόφασης του CAS ενώπιον του Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου της Ελβετίας (Swiss Federal Tribunal), το οποίο τον Φεβρουάριο 2018 με απόφασή του την απέρριψε.

Τον Δεκέμβριο του 2019, το εφετείο των Βρυξελλών με απόφασή του απέρριψε τη σχετική έφεση της Seraing επικαλούμενο ισχύ δεδικασμένου (res judicata) της άνω απόφασης του CAS. Η Seraing υποστήριξε ότι το εφετείο των Βρυξελλών, αποδεχόμενο την ισχύ δεδικασμένου της απόφασης του CAS, παραβίασε με την απόφασή του αυτή το δίκαιο της ΕΕ.

Τον Σεπτέμβριο του 2023 το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο του Βελγίου, δικαστήριο στο οποίο προσέφυγε στο μεταξύ η Seraing, παρέπεμψε το ζήτημα στο ΔΕΕ προς έκδοση απόφασης με το τελευταίο να εκδίδει τον Αύγουστο του 2025 την απόφασή του και την υπόθεση να επιστρέφει στα δικαστήρια του Βελγίου, τα οποία θα κληθούν να εξετάσουν στην ουσία αν ο κανονισμός TPO της FIFA και η σχετική εφαρμογή του είναι συμβατά με τους κανόνες της βελγικής δημόσιας τάξης καθώς και το δίκαιο της ΕΕ.

Η απόφαση Seraing πάντως δεν φαίνεται ουσιαστικά να εισάγει κάτι καινούργιο το οποίο δεν ήταν ήδη γνωστό. Συγκεκριμένα όσον αφορά την αθλητική δικαιοσύνη, η εν λόγω απόφαση εξετάζει προσεκτικά την εγκυρότητα της επιβολής συστήματος υποχρεωτικής διαιτησίας τύπου CAS στην επικράτεια της ΕE, υποστηρίζοντας την χρήση της για την επίλυση ιδιωτικών διαφορών.

SB: Για νέους επαγγελματίες που στοχεύουν στο sports management ή το sports marketing, πόσο σημαντική είναι η κατανόηση του αθλητικού δικαίου και ποιες προκλήσεις θεωρείτε ότι θα καθορίσουν το μέλλον του κλάδου;

Α.Ζ.: Όπως ανέφερα για νέους επαγγελματίες που στοχεύουν στο sports management, θεωρώ ότι η κατανόηση και η όσο το δυνατόν καλύτερη γνώση του αθλητικού δικαίου αποτελούν δεξιότητες υψίστης σημασίας, οι οποίες μπορεί και να καθορίσουν σε ένα βαθμό την έκταση της μελλοντικής επαγγελματική τους επιτυχία στον εν λόγω τομέα καθώς πολύ συχνά θα κληθούν να λάβουν σημαντικές αποφάσεις σε σύντομο χρονικό περιθώριο. Η πραγματικά καλή γνώση αθλητικού δικαίου ενδέχεται να τους αποτρέψει από σημαντικές παραλείψεις, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό την νομιμότητα, αποτελεσματικότητα και κατ’ επέκταση εφαρμοσιμότητα των εκάστοτε αποφάσεών τους στην πράξη.

Αναφορικά με τους νέους επαγγελματίες που στοχεύουν στο sports marketing, τουλάχιστον όσον αφορά την επικράτεια της Ελλάδας και του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου,  θεωρώ ελαφρώς σημαντικότερη την γνώση γενικών τομέων του δικαίου όπως ενδεικτικά του εμπορικού ή του δικαίου των συμβάσεων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μια καλή εικόνα και κατανόηση των κανόνων του αθλητικού δικαίου δε δύναται να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη και κριτικής σημασία κατά την παροχή των υπηρεσιών τους.

SB: Πρόσφατα παρευρεθήκατε στο συνέδριο της FIFA. Ποιες είναι οι βασικές τάσεις σχετικά με τις εξελίξεις στην Νομική Επιστήμη και την εφαρμογή της στο ποδόσφαιρο?

Α.Ζ.: Πράγματι πρόσφατα συμμετείχα δια ζώσης ως ανεξάρτητος επαγγελματίας στο ετήσιο συνέδριο του νομικού τμήματος της FIFA αναφορικά με ζητήματα και πρόσφατες εξελίξεις στο δίκαιο του ποδοσφαίρου, FIFA Football Law Annual Review (FLAR) 2026, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Βουδαπέστη της Ουγγαρίας το διήμερο 19 και 20 Φεβρουαρίου 2026. Η νομική συζήτηση κατά το εν λόγω συνέδριο επικεντρώθηκε, μεταξύ άλλων, στον αντίκτυπο της απόφασης Diarra, η οποία επέφερε τη μεταρρύθμιση του άρθρου 17 RSTP, υιοθετώντας την αρχή του «θετικού διαφέροντος» για τον υπολογισμό των αποζημιώσεων, αντικαθιστώντας την προηγούμενη δυσμενέστερη και «τιμωρητικού» χαρακτήρα προσέγγιση της σχετικής πρόβλεψης καθώς και στην υποχρέωση έκδοσης του Διεθνούς Πιστοποιητικού Μετεγγραφής (International Transfer Certificate) εντός 72 ωρών το αργότερο, διαχωρίζοντας οριστικά πλέον τις τυχόν οικονομικές διαφορές από τα δικαιώματα εγγραφής των παικτών.

Συζητήθηκαν επίσης θέματα αθλητικής δικαιοσύνης για τις επιπτώσεις της απόφασης Seraing στην αθλητική διαιτησία του CAS, ζητήματα προστασίας των ανηλίκων στο ποδόσφαιρο με την κυκλοφορία του νέου Πρακτικού Οδηγού 2026 της FIFA για αιτήσεις ανηλίκων, που απλοποιεί τις διαδικασίες για οικογένειες και ποδοσφαιρικούς συλλόγους.

Επιπλέον, παρουσιάστηκαν στατιστικά στοιχεία από το τελευταίο έτος ότι το ποδόσφαιρο αντιπροσωπεύει ήδη το 77,5% του φόρτου εργασίας του CAS, με το 83% των ακροάσεων να πραγματοποιούνται πλέον διαδικτυακά. Τέλος, συζητήθηκαν κρίσιμα θέματα όπως η αθλητική διαδοχή (sporting succession) για την καταπολέμηση της δόλιας αφερεγγυότητας και το φαινόμενο της πολυ-ιδιοκτησίας ποδοσφαιρικών συλλόγων (Multi-Club Ownership).