Ένας πρωταθλητής από τα Τρίκαλα, ένας δρομέας από τον Αλμυρό, ποδοσφαιριστές από τον Βόλο και το Αίγιο, ένας εμποδιστής από την Καβάλα, κολυμβητές και χιονοδρόμοι από την Πάτρα. Δίπλα τους, αναγνωρισμένοι αθλητές των μεγάλων αστικών κέντρων και άνθρωποι των τοπικών σωματείων, των οποίων τα ονόματα διασώθηκαν κυρίως χάρη στην έρευνα δημοσιογράφων, ιστορικών και συλλόγων.
Η συμμετοχή του ελληνικού αθλητισμού στον πόλεμο του 1940–41 αποκτά το πραγματικό της εύρος όταν αυτές οι ιστορίες διαβαστούν μαζί. Η επιστράτευση έφερε ανθρώπους με διαφορετικές αθλητικές διαδρομές μπροστά στην ίδια ανάγκη: την υπεράσπιση της χώρας απέναντι στην εισβολή. Οι σύλλογοι αποτελούν μέρος της ταυτότητάς τους. Η προσφορά τους ανήκει στη συλλογική ιστορία.
Οι περιπτώσεις που ακολουθούν είναι ένα ενδεικτικό μέρος αυτής της συμμετοχής. Συνθέτουν μια διαδρομή από τις τοπικές αθλητικές κοινότητες έως το μέτωπο, μέσα από δημοσιευμένες έρευνες, προσωπικές μαρτυρίες και τεκμήρια που έχουν παρουσιάσει οι φορείς και οι μελετητές της περιόδου.
Μια αθλητική Ελλάδα που βρισκόταν ακόμη σε κίνηση
Λίγες ώρες πριν από την ιταλική εισβολή, η αθλητική ζωή συνεχιζόταν. Η επίσημη ιστορία του Ολυμπιακού καταγράφει ότι στις 27 Οκτωβρίου 1940 ποδοσφαιριστές του είχαν ταξιδέψει στην Πάτρα, για να συμμετάσχουν με τη μικτή Πειραιά σε αγώνα απέναντι στη μικτή της πόλης. Η έναρξη του πολέμου τούς βρήκε πριν επιστρέψουν στα σπίτια τους.
Την ίδια εποχή, η ελληνική περιφέρεια είχε ήδη ισχυρή παρουσία στον αθλητισμό. Η ιστορική αναδρομή του Γυμναστικού Συλλόγου Τρικάλων, από την επετειακή έκδοση των εκατό χρόνων του, την οποία αναδημοσιεύει ο Δήμος Τρικκαίων, περιγράφει την περίοδο 1935–1940 ως εποχή σημαντικών διακρίσεων και τροφοδότησης της εθνικής ομάδας. Ανάμεσα στους αθλητές της συγκαταλέγονται ο Γιάννης Παλαμιώτης και ο Λευτέρης Ντάσκας.
Στον Αλμυρό, ο Αθανάσιος Ραγάζος είχε ήδη αναδειχθεί σε κορυφαίο δρομέα. Όπως καταγράφει ο ΣΕΓΑΣ στην ιστορία του Πανελληνίου Πρωταθλήματος σε ανώμαλο έδαφος, είχε νικήσει στις διοργανώσεις του 1938, του 1939 και του 1940. Ο πόλεμος διέκοψε το πρωτάθλημα για τέσσερα χρόνια.
Πίσω από την επιστράτευση υπήρχε ένας ενεργός αθλητικός κόσμος, απλωμένος σε πολλές πόλεις. Άνθρωποι που προπονούνταν, ταξίδευαν για αγώνες και διεκδικούσαν διακρίσεις κλήθηκαν να αφήσουν αυτή την καθημερινότητα.
Από τα Τρίκαλα και τον Αλμυρό στην πρώτη γραμμή
Ο Ελευθέριος Ντάσκας, από τον Πλάτανο Τρικάλων, ήταν πρωταθλητής του Γυμναστικού Συλλόγου Τρικάλων και έφεδρος ανθυπολοχαγός. Σκοτώθηκε την 1η Νοεμβρίου 1940, στις πρώτες ημέρες του πολέμου.
Η ιστορική αναφορά του συλλόγου «Οι Ορεινοί» των Θεοδωριάνων συνδέει τον θάνατό του με τη μάχη στην Τσούκα: μετά την απώλεια του υπολοχαγού Αλέξανδρου Διάκου, ανέλαβε τη διοίκηση του λόχου και έπεσε και ο ίδιος. Η ίδια καταγραφή αναδεικνύει τους οικογενειακούς δεσμούς του με τα Θεοδώριανα της Άρτας και τη μνήμη του στον Πλάτανο.
Η αθλητική του ιδιότητα διατηρείται και στις εκδηλώσεις «Ελευθέρια». Στη δημοσιευμένη ενημέρωση για τη διοργάνωση του 2024, ο Ντάσκας μνημονεύεται ως πρωταθλητής του ΓΣ Τρικάλων και ένας από τους πεσόντες που τιμά η τοπική κοινωνία.
Στο μέτωπο βρέθηκε και ο Γιάννης Παλαμιώτης, αθλητής του Γυμναστικού Συλλόγου Τρικάλων, ο οποίος υπηρετούσε ως δεκανέας στις Διαβιβάσεις. Ο ιστορικός Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς, στο αφιέρωμά του στα «Αθηναϊκά», παρουσιάζει επιστολή του με ημερομηνία 21 Μαρτίου 1941, στην οποία εξέφραζε την προσδοκία να επιστρέψει νικητής.
Στην ίδια έρευνα, ο Σκιαδάς παραθέτει αναφορά του Αθανάσιου Ραγάζου, του δρομέα του ΓΣ Αλμυρού. Από το μέτωπο, ο πρωταθλητής σχολίαζε με χιούμορ την ταχύτητα με την οποία υποχωρούσαν οι αντίπαλοι, χρησιμοποιώντας τη γλώσσα του δικού του αγωνίσματος.
Η αθλητική ταυτότητα παρέμενε ζωντανή ακόμη και μέσα στις επιστολές του πολέμου. Η νίκη, η αντοχή και ο δρόμος εξακολουθούσαν να αποτελούν τρόπους με τους οποίους οι αθλητές περιέγραφαν όσα ζούσαν.
Οι απώλειες στις τοπικές αθλητικές κοινότητες
Στον Βόλο, η απώλεια είχε προηγηθεί της 28ης Οκτωβρίου. Ο Γιάννης Μπόνος, ποδοσφαιριστής της Νίκης Βόλου, υπηρετούσε ως θερμαστής στην «Έλλη» και σκοτώθηκε στον τορπιλισμό της στην Τήνο, στις 15 Αυγούστου 1940.
Την ιστορία του περιλαμβάνουν οι Γιάννης Σαϊμπής και Ρήγας Αναγνώστου στην έρευνά τους για τους Βολιώτες ποδοσφαιριστές του πολέμου και της Κατοχής, που φιλοξενείται στον ιστότοπο του Τοξότη Βόλου. Στο ίδιο κείμενο καταγράφουν τον Κυριάκο Μαυρατζούλη, με πορεία στον Κένταυρο και στον Ολυμπιακό Βόλου, και τον Αναστάσιο Βότση, ποδοσφαιριστή της Νίκης, οι οποίοι έχασαν τη ζωή τους στο αλβανικό μέτωπο.
Η έρευνα των δύο συγγραφέων συγκεντρώνει ανθρώπους διαφορετικών σωματείων της ίδιας πόλης. Η κοινή καταγραφή τους δείχνει και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διατηρηθεί αυτή η μνήμη: με επίκεντρο τις ζωές και τις τοπικές κοινωνίες που επηρεάστηκαν.
Αντίστοιχες αναφορές οδηγούν στο Αίγιο και στην Καβάλα. Ο δημοσιογράφος Βαγγέλης Γυφτόπουλος, σε αφιέρωμά του στον «Ηπειρωτικό Αγώνα», επικαλείται την έρευνα του Τάσου Κοντογιαννίδη και περιλαμβάνει στους πεσόντες τον Φώτιο Σκλήρη, ποδοσφαιριστή του Παναιγιαλείου, και τον Κρίτωνα Κονσουλίδη, αθλητή των Φιλίππων Καβάλας.
Για τον Κονσουλίδη, οι δημοσιευμένες αναφορές των εκδηλώσεων μνήμης στην Καβάλα καταγράφουν ότι τραυματίστηκε βαριά και πέθανε στις 2 Φεβρουαρίου 1941, λίγο πριν συμπληρώσει τα 21 του χρόνια. Η προτομή και η πλατεία που φέρει το όνομά του εντάσσουν την ιστορία του στον δημόσιο χώρο της πόλης.
Οι γνωστές μορφές μέσα στην ίδια συλλογική ιστορία
Στην πανελλαδική αυτή εικόνα εντάσσονται και οι αθλητές των μεγάλων συλλόγων, των οποίων οι ιστορίες έγιναν ευρύτερα γνωστές.
Ο Μίμης Πιερράκος, διεθνής ποδοσφαιριστής με παρουσία στον Παναθηναϊκό και στην Ανόρθωση Αμμοχώστου, υπηρέτησε στο μέτωπο ως ασυρματιστής. Είχε αγωνιστεί στον Παναθηναϊκό σε δύο περιόδους, από το 1926 έως το 1933 και από το 1936 έως το 1940, με ενδιάμεσο σταθμό την Κύπρο. Η αθλητική του διαδρομή είχε δημιουργήσει δεσμούς και στις δύο πλευρές του ελληνισμού, πριν διακοπεί από τον πόλεμο.
Όπως καταγράφει το αφιέρωμα του Παναθηναϊκού Α.Ο., στις 18 Νοεμβρίου 1940 η μονάδα του βρισκόταν στη Διποταμιά, όταν δέχθηκε πυρά από το ιταλικό πυροβολικό. Ο Πιερράκος χτυπήθηκε από θραύσμα οβίδας και σκοτώθηκε. Ενταφιάστηκε στην Αλβανία, μαζί με άλλους Έλληνες στρατιώτες.
Για την οικογένειά του, η αναζήτηση συνεχίστηκε και μετά το τέλος του πολέμου. Ο αδελφός του, Στέφανος, εντόπισε τον τάφο με τη βοήθεια του έφεδρου λοχία Χαράλαμπου Παπαδόπουλου, που είχε υπηρετήσει μαζί με τον Μίμη. Το 1950, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, τα οστά του μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα και τάφηκαν στο νεκροταφείο Ζωγράφου με τιμές, σκεπασμένα με την ελληνική σημαία και το λάβαρο του Παναθηναϊκού.
Την πορεία του και τη μεταπολεμική απόδοση τιμών παρουσιάζει επίσης ο Νάσος Μπράτσος στην ΕΡΤ, αξιοποιώντας δημοσιεύματα της εποχής. Η ιστορία του Πιερράκου φωτίζει και όσα ακολούθησαν τις μάχες: την προσπάθεια των συγγενών να βρουν τους ανθρώπους τους και την ανάγκη της αθλητικής κοινότητας να τους αποχαιρετήσει.
Στη Θεσσαλονίκη, ο Γιώργος Βατίκης και ο Νίκος Σωτηριάδης μοιράζονταν την καθημερινότητα της ίδιας ομάδας, πριν βρεθούν στο μέτωπο. Ο Βατίκης αγωνιζόταν στην άμυνα του ΠΑΟΚ και ο Σωτηριάδης υπερασπιζόταν την εστία του. Στις 28 Μαΐου 1939, οι δύο ποδοσφαιριστές συμμετείχαν στον τελικό Κυπέλλου απέναντι στην ΑΕΚ, στη Νέα Φιλαδέλφεια. Το αρχείο της ΕΠΟ καταγράφει τα ονόματά τους στην ενδεκάδα εκείνου του αγώνα, στον οποίο η ΑΕΚ επικράτησε με 2-1.
Με την έναρξη του πολέμου, η κοινή αγωνιστική τους πορεία διακόπηκε. Ο Βατίκης, μόλις 22 ετών, υπηρετούσε ως έφεδρος ανθυπασπιστής και σκοτώθηκε στις 17 Νοεμβρίου 1940, στις επιχειρήσεις στην περιοχή της Μοράβας. Ο Σωτηριάδης, γεννημένος στα Μουδανιά και ποδοσφαιριστής του ΠΑΟΚ από το 1932, υπηρέτησε ως λοχίας στο 50ό Σύνταγμα Πεζικού και έχασε τη ζωή του στην περιοχή της Κλεισούρας, στον ίδιο πόλεμο.
Τις ιστορίες τους συγκεντρώνει αφιέρωμα της ΠΑΕ ΠΑΟΚ, το οποίο αναδημοσίευσε το SPORT24, παραθέτοντας παλαιότερες αφηγήσεις του Μίμη Παπαναγιώτου στην «Αθλητική Ηχώ».
Η αναγνωρισιμότητα αυτών των ονομάτων βοηθά να πλησιάσουμε την εποχή. Δίπλα τους, όμως, βρίσκονται οι αθλητές των μικρότερων πόλεων, οι λιγότερο προβεβλημένοι πρωταθλητές και οι άνθρωποι που δεν πρόλαβαν να ολοκληρώσουν την αγωνιστική τους πορεία. Η κοινή τους παρουσία δίνει στο αφιέρωμα το πραγματικό του μέγεθος.
Όταν η αθλητική εμπειρία έγινε βοήθεια στο μέτωπο
Η προσφορά στον αγώνα περιλάμβανε και δεξιότητες που είχαν αποκτηθεί μέσα από τον αθλητισμό. Η εξοικείωση με το βουνό, το χιόνι και τη μετακίνηση σε δύσκολο έδαφος απέκτησε άμεση χρησιμότητα στις πολεμικές συνθήκες.
Στην ιστορική του δημοσίευση για το Τάγμα Χιονοδρόμων, ο Ναυτικός Όμιλος Πατρών καταγράφει τη συμμετοχή Πατρινών αθλητών που συνδύαζαν την κολύμβηση και την υδατοσφαίριση με τη χιονοδρομία. Ανάμεσά τους ήταν οι Ανδρέας, Βασίλης και Αλέκος Αντωνόπουλος, ο Ιωάννης Τασσόπουλος, ο Ανδρέας Ασημακόπουλος και ο Σπύρος Τσικλητήρας.
Η ίδια δημοσίευση αναφέρει ότι αθλητές προσήλθαν με προσωπικό ορειβατικό εξοπλισμό. Στις αποστολές της μονάδας περιλαμβάνονταν η μεταφορά τραυματιών από δυσπρόσιτα σημεία, η επικοινωνία μεταξύ τμημάτων και η υποστήριξη των δικτύων τους. Διοικητής ήταν ο ταγματάρχης και πρωταθλητής χιονοδρομίας Ιωάννης Παπαρρόδου. Στην καταγραφή εμφανίζονται επίσης άνθρωποι από άλλες περιοχές, όπως ο Άγγελος Αγγελούσης από τις Σέρρες και μέλη του Ορειβατικού Συλλόγου Βόλου.
Εδώ η σύνδεση του αθλητισμού με την κοινή προσπάθεια γίνεται ιδιαίτερα συγκεκριμένη: η εμπειρία μιας ανάβασης, η τεχνική στο χιόνι και ο προσωπικός εξοπλισμός μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη μετακίνηση μιας μονάδας ή τη βοήθεια ενός τραυματία.
Η επιστροφή δεν ήταν ίδια για όλους
Ο Λεωνίδας Ανδριανόπουλος, μία από τις ιστορικές μορφές του Ολυμπιακού και μέλος της περίφημης πεντάδας των αδελφών Ανδριανόπουλων, επέζησε του πολέμου, έχοντας κινδυνεύσει από κρυοπαγήματα. Πολλά χρόνια αργότερα, σε συνέντευξή του στην «ΟΜΑΔΑ», θυμόταν εκείνη τη δοκιμασία ως μία από τις φορές που βρέθηκε κοντά στον θάνατο.
«Τη δεύτερη φορά στον πόλεμο, έπαθα κρυοπαγήματα. Με έσωσε ένας φίλος μου, ο Θεοχάρης», ανέφερε στη μαρτυρία που αναδημοσίευσε ο Δημήτρης Μώρος στα «ΝΕΑ» το 2011. Η λιτή του αφήγηση φωτίζει τις κακουχίες του μετώπου και τη σημασία της ανθρώπινης βοήθειας, που παρέμενε ζωντανή στη μνήμη του δεκαετίες αργότερα.
Για τον Χριστόφορο Ράγγο, επίσης διεθνή ποδοσφαιριστή του Ολυμπιακού, ο τραυματισμός στο πόδι έβαλε τέλος στην αγωνιστική του καριέρα. Στο αφιέρωμα του Magnesia Sports καταγράφονται ακόμη ο τραυματισμός του Νίκου Γρηγοράτου στην Κλεισούρα και εκείνος του Αλέκου Χατζησταυρίδη, τότε ποδοσφαιριστή της ΑΕΚ, στο Τεπελένι. Ο Χατζησταυρίδης μπόρεσε να συνεχίσει μεταπολεμικά την πορεία του.
Από τα Ιωάννινα προέρχεται μια ακόμη ιστορία επιβίωσης. Ο Βαγγέλης Γυφτόπουλος στον «Ηπειρωτικό Αγώνα», παραπέμποντας στο λεύκωμα του Γεωργίου Δ. Φαρμάκη, αναφέρει τον Ιωάννη Ρωμανέλη, ο οποίος έμεινε ανάπηρος στον πόλεμο του ’40 και στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε ως παράγοντας του τοπικού Ατρομήτου.
Οι περιπτώσεις αυτές φωτίζουν το κόστος που συνέχισε να υπάρχει μετά την επιστροφή. Η επιβίωση μπορούσε να συνοδεύεται από αποκατάσταση, από έναν διαφορετικό ρόλο στον αθλητισμό ή από την οριστική διακοπή μιας καριέρας.
Οι δεσμοί που κρατήθηκαν με επιστολές και υποστήριξη
Στην έρευνά του στα «Αθηναϊκά», ο Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς παρουσιάζει και την κινητοποίηση των αθλητικών φορέων: επιστολές προς τους στρατευμένους, εμψυχωτικά μηνύματα και οδηγίες για αποστολή δεμάτων με χρήσιμα είδη.
Ανάμεσα στα τεκμήρια βρίσκεται η απάντηση του Ευάγγελου Μοιρόπουλου, αθλητή στίβου και βόλεϊ του Εθνικού ΓΣ, στον πρόεδρο του συλλόγου του. Τον Μάρτιο του 1941 υπηρετούσε στο Τάγμα Χιονοδρόμων. Η αλληλογραφία διατηρούσε την επαφή του με την αθλητική κοινότητα στην οποία ανήκε.
Η επιστολή, το δέμα και η προσωπική επικοινωνία συμπληρώνουν την εικόνα της συμμετοχής. Πίσω από τους αθλητές βρίσκονταν άνθρωποι που αναζητούσαν νέα τους και προσπαθούσαν να τους στηρίξουν. Οι σχέσεις που είχαν δημιουργηθεί στην προπόνηση και στον σύλλογο συνέχιζαν να λειτουργούν μέσα στις νέες συνθήκες.
Μια μνήμη που ανήκει σε ολόκληρο τον αθλητισμό
Οι διαδρομές αυτές συναντιούνται σε έναν κοινό τόπο. Από τον Πλάτανο Τρικάλων και τον Αλμυρό μέχρι το Αίγιο, την Πάτρα, την Καβάλα, τα Ιωάννινα και τα μεγάλα αστικά κέντρα, οι αθλητικές κοινότητες συμμετείχαν και υπέστησαν απώλειες.
Τα ονόματα των συλλόγων μάς βοηθούν να εντοπίσουμε τους ανθρώπους μέσα στον χρόνο. Η σημασία της συμμετοχής τους ξεπερνά τις αγωνιστικές αντιπαλότητες. Στο μέτωπο, στην περίθαλψη, στην επικοινωνία και στην υποστήριξη, η προσπάθεια είχε κοινό σκοπό.
Η ιστορία του αθλητισμού στο ’40 παραμένει ζωντανή χάρη και σε όσους συγκέντρωσαν επιστολές, αναζήτησαν φωτογραφίες, κατέγραψαν μαρτυρίες και διέσωσαν τοπικές ιστορίες. Μέσα από τη δουλειά τους αναδύεται μια ευρύτερη εικόνα της εποχής: άνθρωποι διαφορετικών πόλεων και αθλημάτων, με κοινή ευθύνη απέναντι σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν αγώνα.
Πηγές και τεκμηρίωση
Το αφιέρωμα αποτελεί δημοσιογραφική σύνθεση των παρακάτω δημοσιευμένων πηγών. Οι αναφορές σε επιστολές και παλαιότερα αρχεία προέρχονται από τις συγκεκριμένες δημοσιεύσεις που τα παρουσιάζουν.
- Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς, Τα Αθηναϊκά: «Έλληνες ήρωες αθλητές στον πόλεμο του 1940», 28/10/2018. Πηγή για τις επιστολές Παλαμιώτη, Ραγάζου και Μοιρόπουλου και την κινητοποίηση των αθλητικών φορέων.
- Δήμος Τρικκαίων: «Η ιστορία του Γυμναστικού Συλλόγου Τρικάλων — Μέρος 1ο». Αναδημοσίευση κειμένων από την επετειακή έκδοση του ΓΣ Τρικάλων για τα εκατό χρόνια του, το 1996.
- Σύλλογος «Οι Ορεινοί» Θεοδωριάνων: «Οι “δικοί μας” νεκροί στο έπος του 1940». Αναφορά στον Ελευθέριο Ντάσκα.
- Trikalaola: «Την Κυριακή τα 35α “Ελευθέρια” στον Πλάτανο του Δ. Τρικκαίων», 18/11/2024.
- ΣΕΓΑΣ: «Αφιέρωμα: Το Πανελλήνιο Πρωτάθλημα σε ανώμαλο έδαφος έχει τη δική του ιστορία», 23/2/2024. Πηγή για τις προπολεμικές νίκες του Αθανάσιου Ραγάζου και τη διακοπή της διοργάνωσης.
- Γιάννης Σαϊμπής – Ρήγας Αναγνώστου, ιστότοπος ΑΟ Τοξότη Βόλου: «Οι “ξεχασμένοι” ήρωες και το Βολιώτικο ποδοσφαιρικό ΟΧΙ», επαναδημοσίευση 27/10/2019. Πηγή για τους Γιάννη Μπόνο, Κυριάκο Μαυρατζούλη και Αναστάσιο Βότση.
- Βαγγέλης Γυφτόπουλος, Ηπειρωτικός Αγών: «Πρωταγωνιστές των γηπέδων τα παιδιά του πολέμου», 24/10/2019. Περιλαμβάνει αναφορές στην έρευνα του Τάσου Κοντογιαννίδη και στο λεύκωμα του Γεωργίου Δ. Φαρμάκη «Φωτογραφική διαδρομή ηπειρωτικού αθλητισμού 1918–1967».
- Kavala News: «Επιμνημόσυνη δέηση στη μνήμη του Καβαλιώτη υπολοχαγού Πεζικού, Κρίτωνα Κονσουλίδη». Δημοσιευμένο ιστορικό της ζωής και του θανάτου του.
- Ναυτικός Όμιλος Πατρών: «Οι σπουδαίοι αθλητές του ΝΟΠ και του Ορειβατικού Συλλόγου Πατρών στην πρώτη γραμμή του μετώπου», 28/10/2019. Πηγή για τη συμμετοχή των Πατρινών αθλητών και το Τάγμα Χιονοδρόμων.
- ΠΑΕ Ολυμπιακός: Επίσημη ιστορία του συλλόγου, ενότητα 1925–1954. Αναφορά στη μετακίνηση ποδοσφαιριστών στην Πάτρα την παραμονή του πολέμου.
- Δημήτρης Μώρος, ΤΑ ΝΕΑ: «Έφυγε ένας θρύλος», 26/10/2011. Περιλαμβάνει προσωπική μαρτυρία του Λεωνίδα Ανδριανόπουλου από συνέντευξή του στην «ΟΜΑΔΑ».
- Magnesia Sports: «Η “αντίσταση” των γηπέδων!», 28/10/2014. Αναφορές στους τραυματισμούς των Ράγγου, Γρηγοράτου και Χατζησταυρίδη.
- Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος: «Σαν σήμερα το 1940 — Ο ήρωας Μίμης Πιερράκος».
- Νάσος Μπράτσος, ΕΡΤ: «Μίμης Πιερράκος: Ο ήρωας του Παναθηναϊκού που έπεσε στο αλβανικό μέτωπο», 16/11/2024.
- SPORT24: «Σωτηριάδης – Βατίκης, οι δύο ήρωες του ΠΑΟΚ», 28/10/2017. Αναδημοσίευση αφιερώματος της ΠΑΕ ΠΑΟΚ.
- Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία: Αρχείο τελικών Κυπέλλου Ελλάδας 1931–1940 (PDF). Τεκμηρίωση της συμμετοχής Βατίκη και Σωτηριάδη στον τελικό του 1939.
- Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Πατρών: «Ιστορία του Συλλόγου». Ονομαστική καταγραφή των μελών που συμμετείχαν στο Τάγμα Χιονοδρόμων.
- Σχολή Πυροβολικού: «Επιφανείς Πυροβολητές». Βιογραφική αναφορά στον Ιωάννη Παπαρρόδου.
